Công nghiệp đường sắt Việt Nam: Quyết liệt chính sách, nhưng pháp lý vẫn là “điểm nghẽn”!

Bức tranh đường sắt Việt Nam 2025 - 2050

Quy hoạch phát triển đường sắt đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu nâng cấp 7 tuyến hiện có và xây mới 2 tuyến đường sắt tốc độ cao; đến năm 2050 hướng tới 25 tuyến với tổng chiều dài hơn 6.300 km.

Trong đó, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam dài hơn 1.500 km đi qua 15 tỉnh, tổng mức đầu tư trên 67 tỷ USD, đang được nghiên cứu khả thi, dự kiến hoàn thành toàn tuyến vào năm 2035. Tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng dài 390 km có tổng vốn 8,4 tỷ USD, mục tiêu đưa vào khai thác trước 2030. Hai đô thị lớn Hà Nội và TP.HCM cũng đang quy hoạch hệ thống đường sắt đô thị hơn 500km mỗi thành phố, mở ra không gian phát triển mạnh mẽ cho ngành công nghiệp này.

Đáng chú ý, Quốc hội đã thông qua 19 cơ chế, chính sách đặc thù nhằm rút ngắn thủ tục, ưu đãi đầu tư, huy động nguồn lực xã hội và đào tạo nhân lực. Song song đó, Luật Đường sắt (sửa đổi) tiếp tục được hoàn thiện để thể chế hóa các chính sách về quy hoạch, đất đai, lựa chọn nhà đầu tư và chuyển giao công nghệ — tạo nền tảng pháp lý cho giai đoạn bứt phá mới của ngành.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Danh Huy nhấn mạnh: “Trong bức tranh hạ tầng tổng thể của Việt Nam, đường sắt là “xương sống” của hệ thống vận tải quốc gia, giữ vai trò quan trọng trong việc tái cơ cấu nền kinh tế, giảm chi phí logistics, giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy liên kết vùng. Ngành đường sắt cần xây dựng hệ sinh thái công nghiệp trong nước, thúc đẩy chuỗi cung ứng nội địa và tăng cường hợp tác quốc tế trong đào tạo, chuyển giao công nghệ và đầu tư dài hạn”.

Kiến nghị của Vĩnh Hưng

Phát biểu tại tọa đàm, ông Võ Tá Lương – Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thương mại, Tư vấn và Xây dựng Vĩnh Hưng cho rằng: 10 năm tới là giai đoạn vàng của ngành đường sắt Việt Nam. Tuy nhiên, sau hơn một thế kỷ hình thành, cơ sở công nghiệp đường sắt trong nước vẫn chưa được đầu tư đúng mức, trình độ sản xuất còn thấp so với thế giới. Chính sách ưu đãi và khuyến khích đầu tư vào ngành công nghiệp đường sắt Việt Nam hiện nay tuy đã có nhưng chưa đủ mạnh.

Từ góc nhìn của Doanh nghiệp, ông Võ Tá Lương đánh giá: "Xuất phát điểm của công nghiệp đường sắt Việt Nam hiện rất khiêm tốn so với mặt bằng chung của thế giới".

Theo ông Lương: "Thời gian qua, Chính phủ đã rất quyết liệt trong việc ban hành các chính sách ưu tiên và hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực công nghiệp đường sắt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đầu tư vào lĩnh vực này vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro, đòi hỏi nguồn vốn lớn trong khi quy mô thị trường còn hạn chế. Nếu khung pháp lý và cơ chế hỗ trợ chưa hoàn thiện, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc ra quyết định đầu tư dài hạn”.

Một trong những điểm trọng yếu được ông Lương nhấn mạnh là cần đồng bộ hóa tiêu chuẩn và thiết kế kỹ thuật đối với các dự án đường sắt. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để tạo thị trường đủ lớn, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn, mạnh dạn nội địa hóa sản phẩm: “Khi có tiêu chuẩn thống nhất, doanh nghiệp mới dám đầu tư quy mô lớn, thúc đẩy nội địa hóa sâu. Ngoài ra, Chính phủ cần đồng hành cùng doanh nghiệp bằng việc đảm bảo tính minh bạch, ổn định của chính sách trong dài hạn, tạo điều kiện cho các mô hình hợp tác công – tư (PPP) và liên doanh công nghệ quốc tế được triển khai thuận lợi”.

Đại diện Vĩnh Hưng đề xuất Chính phủ cần sớm ban hành hệ thống quy định pháp luật và cơ chế ưu đãi hoàn chỉnh, nhằm tạo hành lang pháp lý rõ ràng, ổn định cho doanh nghiệp. Bên cạnh đó, nên có chính sách hỗ trợ về thuế, tín dụng, và đặc biệt là ưu tiên doanh nghiệp trong nước trong quá trình lựa chọn nhà thầu.

Doanh nghiệp chủ động đón đầu cơ hội

Ông Trần Thiện Cảnh - Cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam cùng ông Khuất Việt Hùng - Chủ tịch Hội đồng thành viên Hanoi Metro chứng kiến Lễ ký kết MOU của Vĩnh Hưng với các đối tác Vossloh (Đức, Pháp) và Maccaferri (Ý).

Dư địa phát triển của ngành đường sắt vẫn rất lớn khi thị phần vận tải đường sắt hiện mới chiếm khoảng 1% tổng khối lượng luân chuyển hàng hóa và hành khách. Việc đầu tư đường sắt cao tốc Bắc – Nam cùng các tuyến kết nối quốc tế sẽ mở ra cơ hội bứt phá cho cả nền kinh tế.

Đón đầu cơ hội, Vĩnh Hưng đã thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với những “gã khổng lồ” toàn cầu như tập đoàn Vossloh (Đức) và Maccaferri (Ý). Sự hợp tác chiến lược giữa Vĩnh Hưng – Vossloh – Maccaferri đánh dấu bước tiến quan trọng trong nội địa hóa công nghệ và sản xuất thiết bị ngành đường sắt. Ba bên sẽ phối hợp nghiên cứu, chuyển giao và sản xuất hệ thống phụ kiện đường sắt, hệ thống ghi chuyển hướng, giải pháp gia cố bảo vệ mái dốc và các địa hình hiểm trở đạt chuẩn quốc tế ngay tại Nhà máy Việt Nam. Những sản phẩm này không chỉ phục vụ nhu cầu trong nước mà còn hướng đến xuất khẩu, cung cấp cho các dự án giao thông quốc tế.

Vĩnh Hưng là doanh nghiệp đầu tiên và duy nhất của ngành giao thông đạt danh hiệu “Thương hiệu Quốc gia - Vietnam Value”.

Thành lập năm 2006, Vĩnh Hưng hoạt động chính trong ba lĩnh vực: Sản xuất - Thương mại - Thi công. Gần 20 năm phát triển, các giải pháp công nghệ và sản phẩm gối cầu - khe co giãn - tường chống ồn do Vĩnh Hưng sản xuất đã được sử dụng tại dự án cao tốc Bắc - Nam và hầu hết công trình giao thông trọng điểm trong nước, xuất khẩu sang các quốc gia thuộc Châu Á và Châu Mỹ.